Talu ai nei, na tuʻuina atu ai e le Fono a le Setete le "Fuafuaga o Galuega mo le tumutumuga o le kaponi mo le Vaitaimi lona 15 o le Fuafuaga Lima Tausaga" (o le a taua iinei o le "Fuafuaga o Galuega"), ma faia ai ni fuafuaga mo galuega o le tumutumuga o le kaponi i le vaitaimi o le Fuafuaga Lima Tausaga lona 15.
O le “Fuafuaga Faatino” o loʻo taʻua ai e oʻo atu i le 2030, o le a faʻaitiitia le kasa o le kaponi taiokesaita a Saina i le iunite o le GDP i le 17% pe a faʻatusatusa i le 2025, ma o le a oʻo atu le vaega o le faʻaaogaina o le malosi e le o ni mea faʻasaina i le 25%.O le a faʻamautinoa ai le ausiaina i le taimi atofaina o le sini o le tumutumuga o le kaponi, ma faʻataʻatia ai se faavae mautu mo le ausiaina o sini faʻale-atunuʻu e tautino atu i le 2035 ma le faʻalauiloaina o le le faʻaaogaina o le kaponi.
O le "Fuafuaga Fa'atino" ua fa'atinoina ai galuega taua e lima. Muamua, o lona fa'amoemoe e fa'avavevave le fa'aleleia atili o le fausaga o le malosi ma fa'alauiloa le atina'eina o le malosi e le o ni mea fa'asaina, fa'aleleia atili le gafatia o le faiga eletise e fa'afetaui ai le malosi fou, fa'alauiloa malosi le suia mama o le fa'aaogaina o le malala, ma fa'aauau pea ona fa'aleleia le fausaga o le fa'aaogaina o le suau'u ma le kesi. Lua, e taula'i i le fa'alauiloaina o le suiga lanumeamata ma le maualalo-kalaponi o alamanuia, fa'amalosia le suiga lanumeamata ma le maualalo-kalaponi o le fausaga o alamanuia, fa'atinoina o le fa'asaoina o le malosi ma le fa'aleleia atili o le fa'aitiitia o le kaponi i alamanuia masani, fa'avavevaveina o le fausiaina o paka e leai se kaponi ma falegaosimea e leai se kaponi, fa'alauiloa le suiga lanumeamata ma le maualalo-kalaponi o nofoaga fa'akomepiuta, ma le fa'aaogaina o le sao o le tamaoaiga fa'ata'amilomilo i le fa'aitiitia o le fa'asa'olotoina o le kaponi.Tolu, e faʻalauteleina ai le suiga lanumeamata ma le maualalo o le kaponi i vaega taua,fa'alauiloaina le fa'asaoina o le malosi ma le fa'aitiitia o le kaponi i le vaega o fau fale ma fa'alapotopotoga a le malo, fa'avavevaveina le suiga maualalo-kalaponi i le vaega o felauaiga, ma fa'amautu ma fa'aleleia atili le gafatia o le siosiomaga e fa'aputu ai le kaponi. Fa, e fa'amalosia ai le lagolago ma fa'amaoniga, fa'aleleia atili le fa'avae fa'aletulafono ma fa'atonutonu, fa'aleleia atili le fa'amaumauga o le kaponi ma le faiga o tala o tupe, fa'amalosia le lagolago fa'asaienisi ma tekonolosi ma le atina'eina o taleni, fa'aleleia atili le lagolago tau tupe, fa'aleleia atili faiga fa'avae tau, ma fa'atuina ni auala fa'atau. Lima, e tu'ufa'atasia ai taumafaiga a vaega uma, fa'amaninoina tiutetauave fa'alotoifale, fa'alauiloa gaioiga lautele lanumeamata ma maualalo-kalaponi, ma fa'alauteleina le galulue fa'atasi fa'avaomalo lanumeamata ma maualalo-kalaponi.
O le "Fuafuaga Faatino" o loʻo faʻamatalaina ai foʻi se faasologa o galuega faatino autū, e aofia ai le fesoasoani faʻatasi i le eletise i le va o itumalo, suia mama o le faʻaaogaina o le malala, faʻasaoina o le malosi ma le faʻaitiitia o le kaponi i alamanuia autū, faʻavevela ma faʻamālūlūina e maualalo le kaponi ma leai se kaponi, fausiaina o auala felauaiga e leai se kaponi, ma le faʻaleleia atili o gafatia faʻavae mo le tumutumuga o le kaponi ma le le faʻaleagaina o le kaponi.
O le Fuafuaga Fa'atino o le "15-15" Carbon Peak Action Plan
O le vaitaimi o le "Fuafuaga Lima Tausaga lona 14" o se vaega taua ma luʻitau mo le ausiaina o le tumutumuga o le kaponi. Ina ia faʻatinoina faʻaiʻuga ma faʻatulagaga a le Komiti Tutotonu o le Vaega Komunisi o Saina ma le Fono a le Setete, ma ia faʻalauiloa ma le malosi ma le mautu ma ausia le tumutumuga o le kaponi, faʻapea foʻi ma le faʻavavevaveina o le suiga atoatoa o le lanumeamata o le atinaʻeina o le tamaoaiga ma le lautele, e tusa ai ma manaʻoga talafeagai e pei o le Tulafono o le Puipuiga o le Siosiomaga ma le "Iloiloga Atoatoa ma Fuafuaga o Iloiloga mo le Tumutumu o le Kaponi ma le Lē Faʻalagolago i le Kaponi", ua faʻatulagaina ai lenei fuafuaga.
I. Fa'avavevaveina o le Fa'aleleia Atili o le Fa'atulagaga o le Malosiaga
(1) Fa'alauiloa malosi le atina'eina o le malosiaga e le o ni mea fa'aola. Tausisi i le tu'ufa'atasiga o le tele o malosiaga o le matagi, le la, le vai, ma le malosiaga fa'aniukilia, ma atiina ae malosi atili malosiaga fou. Fa'amaopoopo le fa'atulagaga o atina'e ma le fa'aaogaina ma fa'amautinoa le fa'aaogaina ma le fa'aaogaina. Fa'alautele le sapalai lelei o le malosiaga e le o ni mea fa'aola. Fausia ni fa'avae malosiaga mama e pei o le malosiaga o le matagi ma le photovoltaic i le "Matū Sisifo ma Matu Sasa'e", le tu'ufa'atasia o le vai ma le matagi ma le la i saute sisifo, le malosiaga fa'aniukilia i le talafatai, ma le malosiaga o le matagi i tai. Atiina'e malosi le malosiaga o le matagi photovoltaic tufatufaina ma le malosiaga e le fa'atonutonuina, fa'alauiloa le atina'eina tele o le malosiaga o le la fa'apitoa, le gaosiga o le malosiaga o le sami, ma fa'aaoga le malosiaga o le biomass ma le malosiaga o le geothermal e fa'atatau i tulaga fa'alotoifale. Fa'atulaga ma fausia ni fa'avae tu'ufa'atasi o le matagi, le la, le haitorosene, le ammonia, ma le 'ava malosi. Fa'avavevave le ufiufiina o le fa'aaogaina o le eletise fou e ala i le eletise fou o le malosiaga mama. E oo atu i le 2030, o le aofaʻi atoa o le gafatia faʻapipiʻi o le matagi ma le malosiaga o le la o le a oʻo atu i le silia ma le 2.8 piliona kilowatts, o le gafatia faʻapipiʻi o le malosiaga vai masani o le a oʻo atu i le tusa ma le 410 miliona kilowatts, ma o le gafatia faʻagaoioia o le malosiaga faaniukilia o le a oʻo atu i le tusa ma le 110 miliona kilowatts.
(2) Fa'avavevave le fa'aleleia atili o le gafatia o le faiga eletise e fa'afetaui ai le malosi fou. Fetu'una'i i le aga masani o le atina'eina o le malosi fou, fa'amalosia le gafatia o le faiga eletise e talia, fa'atulaga, ma fa'atonutonu le malosi fou. Fa'aleleia atili le feso'ota'iga i le va o itumalo ma itumalo ma le feso'ota'iga ma le fesoasoani fa'atasi, fa'avavevave le fausiaina o auala feso'ota'iga maualuga tele, fa'ateleina le gafatia o le feso'ota'iga o le malosi mai sisifo i sasa'e e silia ma le 80 miliona kilowatts, ma fa'alauiloa malosi le fausiaina o galuega fesoasoani fa'atasi a le malosi i le va o itumalo. Lagolago le fa'aaogaina o le malosi fou i le lotoifale, fa'atino le feso'ota'iga tuusa'o o le malosi lanumeamata, ma le avanoa lata ane o le malosi fou i feso'ota'iga tufatufaina fa'aopoopo, fa'alauiloa le atina'eina tu'ufa'atasi o puna'oa, grid, uta, ma le teuina. Fa'aauau pea ona fa'alauteleina le tele o punaoa fetu'una'i i le faiga eletise, tausisi i le fa'amuamua o le si'osi'omaga, fa'atatauga o mana'oga, ma le fa'atulagaga fa'alelei, ma fa'atino le fausiaina o nofoaga fa'aputuga eletise pamu e fa'atatau i tulaga i le lotoifale; fa'alauiloa le atina'eina tele o le teuina o le malosi fou; su'esu'e le gafatia mo le fa'atonutonuina o mana'oga, fa'avavevave le atina'eina o la'au eletise fa'apitoa, ma fa'alauiloa le auai o punaoa eseese e pei o uta fetu'una'i i le fa'atonutonuina o le faiga. Ia faasolosolo malie ona faamanino le fua faatatau maualalo o le faaaogaina o le malosiaga faafouina mo alamanuia autu e faaaogaina le malosiaga. I le 2030, o le gafatia faapipii o nofoaga e teu ai le eletise o le a oo atu i le tusa ma le 160 miliona kilowatts, o le gafatia faapipii o le teuina o le malosiaga fou o le a taumafai e oo atu i le 300 miliona kilowatts, o le gafatia faatonutonu maualuga o le fale eletise faaleatunuu o le a oo atu i le silia ma le 50 miliona kilowatts, ma o le gafatia tali atu i manaoga o le eletise o le a oo atu i le 5% o le avega maualuga o le eletise.
(3) Fa'alauiloa loloto le suia mama o le fa'aaogaina o le malala. Pulea lelei le gafatia ua fa'apipi'iina ma le gaosiga o le eletise o la'au eletise e fa'aaogaina le malala, fa'alauiloa le suiga o la'au eletise e fa'aaogaina le malala e lagolago ma fa'atonutonu ai punaoa eletise, ma lagolago le tu'ufa'atasia o le eletise e fa'aaogaina le malala ma le malosiaga fou. Fa'atino le suiga maualalo-kalaponi o iunite eletise e fa'aaogaina le malala, fa'atino le suiga o le fa'avevela o iunite eletise fa'avevela i itulagi i matu i lalo o le fa'amoemoe e le afaina ai le fa'avevela, lagolago le fausiaina o nofoaga e teu ai le vevela i la'au eletise fa'avevela. Fa'amalosia su'esu'ega ma atina'e ma le fa'aogaina o iunite eletise e fa'aaogaina le malala e lelei ma sefe ai le malosi ma a latou meafaigaluega fesoasoani. I le tulafono ma e tusa ai ma tulafono faatonutonu, aveese atoa ma tapuni iunite eletise e fa'aaogaina le malala (e aofia ai iunite e umia e le tagata lava ia) e le ausia le puipuiga o le siosiomaga, fa'aaogaina o le malosi, fa'aaogaina o le malala, saogalemu, ma mana'oga o tausaga. Fa'alauiloa malosi iunite eletise e umia e le tagata lava ia e auai i le fa'aitiitia o le tumutumu o le grid. Fa'alauiloa le suiga maualalo-kalaponi o le alamanuia vaila'au malala, fa'aitiitia le fa'aaogaina o le malala ma le fa'asa'olotoina o le kaponi i le iunite oloa, ma lagolago le atina'eina o poloketi vaila'au malala ma le eletise lanumeamata ma le haitorosene lanumeamata. Fa'alauiloa malosi le suia mama o paila e fa'aaogaina le malala ma ogaumu fa'apisinisi e fa'aaogaina le malala, ave'ese atoa paila e fa'aaogaina le malala e 10 tone i le itula pe itiiti ifo, ma sui malie paila e fa'aaogaina le malala i pisinisi eseese. O le "tasi pisinisi, tasi le faiga fa'avae" e fa'alauiloa ai le fa'atinoina o fuafuaga e fa'aitiitia ai le fa'aaogaina o le malala mo pisinisi e fa'aaogaina le malala. Lagolago itulagi agava'a e fa'atino le suia tutusa pe fa'aitiitia fo'i le fa'aaogaina o le malala mo galuega fou e le o ni "galuega maualuga e lua".
(4) Fa'aauau pea ona fa'aleleia le fa'atulagaga o le fa'aaogaina o le suau'u ma le kesi. Fa'alauiloa ma le malosi le fa'aaogaina o suau'u lanumeamata e pei o le ava malosi o le hydrogen ammonia lanumeamata, bio-diesel, ma le suau'u vaalele gafataulimaina. Fa'alauiloa le suia o le fa'aaogaina o le suau'u vaila'au, su'esu'e le fa'aaogaina o le ava malosi o le hydrogen ammonia lanumeamata i le alamanuia vaila'au, ma fa'alauiloa pea le suia o le eletise fa'apisinisi ma le fa'aaogaina o le suau'u fa'avevela. Ta'ita'ia le tuputupu a'e o le fa'aaogaina o le kesi masani ina ia tumau i totonu o se tulaga talafeagai, tu'uina atu le fa'amuamua i le fa'amautinoaina o le sapalai o le kesi i totonu o le atunu'u, ta'ita'ia ma le talafeagai le fa'aaogaina o le kesi i alamanuia ma pisinisi autu, ma fausia ni la'au eletise e fa'ateleina ai le kesi masani e fa'atatau i tulaga fa'alotoifale. Fa'amalosia le fa'asaoina o puna'oa o le suau'u ma le kesi i so'o se gaosiga ma le fa'aaogaina, fa'aleleia le lelei o le fa'aaogaina o puna'oa o le suau'u ma le kesi.
II. Fa'alauiloaina o Atina'e Fa'apisinisi Lanumeamata ma Maualalo le Carbon
(5) Fa'alauiloa le suiga lanumeamata ma le maualalo-kalaponi o le fausaga o pisinisi. Fa'atino ma le mausali ma le fa'atulagaina lelei le fo'ia o fete'ena'iga fa'atulagaina i pisinisi autu, ma fa'aletulafono ma e tusa ai ma tulafono faatonutonu, ave'esea le gafatia gaosiga ma meafaigaluega tuai ma le le lelei. Fa'amalosia le pulega fa'atulagaina o le gafatia gaosiga o le sima. Pulea lelei galuega faatino "fa'aaogaina tele o le malosi ma le maualuga o le fa'aleagaina", fa'amalosia le puleaina o puna'oa, fa'atino ma le fa'aeteete le iloiloga ma le iloiloga o le fa'asaoina o le malosi ma le fa'aitiitia o le kaponi, ma fa'atino mana'oga o le tutusa o le fa'asa'olotoina o le kaponi po'o le suia o galuega faatino fou (toe fa'afouina, fa'alauteleina) "fa'aaogaina tele o le malosi ma le maualuga o le fa'aleagaina". Fa'avavevave le atina'eina o le malosi lanumeamata, gaosiga lanumeamata, ma auaunaga lanumeamata ma isi pisinisi lanumeamata ma maualalo-kalaponi, fa'aauau pea ona fa'aleleia lelei tauvaga o le malosi fou, ta'avale malosi fou, malosiaga o maa, ma isi pisinisi, ma fa'atupuina le haitorosene, suau'u lanumeamata, ma isi pisinisi. Lagolago le atina'eina o pisinisi tautua pulega kaponi, fa'alauiloa fa'ata'ita'iga pulega lona tolu e pei o le pulega o le malosi konekarate, ma fa'alauiloa le fa'aogaina o tekinolosi numera ma atamai i atina'e lanumeamata ma maualalo-kalaponi.
(6) Fa'atino le fa'asaoina o le malosi ma le fa'aitiitia o le kaponi i pisinisi masani. Taula'i i masini autu e fa'aaogaina ai le malosi, masini, ma faiga i pisinisi autu, fa'atinoina atoatoa le fa'asaoina o le malosi ma le fa'aitiitia o le kaponi, fa'alauiloa malosi le fa'aogaina o tekinolosi ma masini e fa'asaoina ai le malosi ma le maualalo o le kaponi, fa'amalosia le fa'afouga o faiga maualalo o le kaponi ma le suiga fa'atekinolosi, ma fa'aleleia lelei le fa'aaogaina lelei o le malosi ma punaoa ma fa'aitiitia le maualuga o le fa'asa'olotoina o le kaponi. Fa'amalosia le va'ava'aia o le fa'asaoina o le malosi, fa'aleleia le faiga e su'esu'e ai le lelei o le malosi i vaega autu. I le taimi o le "Fuafuaga lona 14 o le Lima Tausaga", o le a fa'aitiitia le fa'asa'olotoina o le kaponi taiokesaita i le iunite o le tau fa'aopoopo fa'apisinisi o pisinisi tetele e sili atu i le 17%, o le fa'aaogaina o le malosi i le iunite o le tau fa'aopoopo fa'apisinisi o le a fa'aitiitia e sili atu i le 10%, o le fa'aaogaina o le malosi i le iunite o le GDP o le a fa'aitiitia e tusa ma le 10%, ma o le gafatia e fa'asaoina ai le malosi o le silia ma le 150 miliona tone o le malala masani o le a ausia e ala i le fa'asaoina o le malosi ma le fa'aitiitia o le kaponi i pisinisi autu.
(7) Fa'avavevave le fausiaina o paka e leai se kaponi ma falegaosimea e leai se kaponi. Fa'alauiloa tulaga maualuga le fausiaina o paka fa'aleatunuu e leai se kaponi, tu'uina atu ta'iala mo le fausiaina o paka e leai se kaponi, lagolago i nofoaga e fa'atino ai le toe fa'aleleia o paka e maualalo le kaponi ma le leai se kaponi e fa'atatau i tulaga fa'alotoifale. Ta'ita'ia galuega fou e fa'amuamua le fa'aputuga i paka e leai se kaponi, fa'avavevave le fa'avaeina o vaega fa'apisinisi "gaosiga lanumeamata e fa'atatau i le lanumeamata", fa'amalosia uta o lo'o iai i paka e leai se kaponi e fa'afeso'ota'i sa'o ai le eletise lanumeamata, lagolago le fa'aogaina o tekinolosi fa'avevela fou ma maualalo le kaponi ma fa'ata'ita'iga fou. Fa'alauiloa malosi le fausiaina o falegaosimea e leai se kaponi, lagolago i pisinisi fa'apisinisi agava'a e fa'atino le feso'ota'iga sa'o o le eletise lanumeamata, fa'alauiloa fa'atasi le fausiaina ma le fa'aogaina o micro-grids lanumeamata fa'apisinisi, malosiaga numera ma nofoaga e pulea ai le kaponi, ma taumafai e fa'aleleia le tulaga fa'aaogaina o le malosiaga fa'afouina i le lotoifale. I le taimi o le "Fuafuaga lona 14 o le Lima Tausaga", o le a fausia ai pe tusa ma le 100 paka fa'aleatunuu e leai se kaponi ma le 500 falegaosimea e leai se kaponi.
(8) Fa'alauiloa le suiga lanumeamata ma le maualalo-kalaponi o nofoaga fa'akomepiuta. Fa'amalosia le fa'atulagaina fa'atasi o nofoaga fa'akomepiuta i le malosiaga fa'afouina, lagolago le sapalaiina o le eletise lanumeamata, fa'atulaga lelei le teuina o le malosiaga, punaoa fa'aleoleo ma isi nofoaga lagolago, fa'alauiloa le fa'aaogaina autu o le eletise e le o ni mea fa'alenatura mo nofoaga fa'akomepiuta fou ua fausia. Fa'aleleia tulaga fa'asao o le malosiaga ma le fa'aitiitia o le kaponi mo nofoaga fa'akomepiuta, fa'alauiloa le fa'asaoina o le malosiaga ma le fa'aitiitia o le kaponi o nofoaga fa'akomepiuta e le tausisia tulafono, fa'aumatia ma le fa'atonutonuina o tekinolosi ma meafaigaluega tuai ma le le lelei, ma fa'aleleia le tulaga lelei o le fa'aogaina o le malosiaga o nofoaga fa'akomepiuta. Fa'avavevave le fausiaina o nofoaga fa'akomepiuta lanumeamata, fa'amalosia le fausiaina o nofoaga fa'akomepiuta e leai se kaponi.
(9) Fa'atino le sao o le tamaoaiga fa'ata'amilomilo i le fa'aitiitia o le fa'asa'olotoina o le kaponi. Fa'alauiloa malosi le fa'ata'ita'iga o le gaosiga fa'ata'amilomilo o punaoa, fa'amalosia le fa'aaogaina atoatoa o otaota, fa'aaogaina o le malosi fa'asolosolo, ma le toe fa'aaogaina o punaoa vai, ma fa'alauiloa le fa'aaogaina o punaoa o otaota vai, kesi otaota, vai otaota, ma otaota otaota. Fa'avavevave le fa'aleleia atili o le feso'ota'iga toe fa'aaogaina o otaota, fa'alauiloa le fa'ata'ita'iga toe fa'aaogaina o le "Initaneti +", ma fa'alelei auala "fesuia'iga + toe fa'aaogaina". Fa'amalosia le toe fa'aaogaina fa'atulagaina ma le fa'aleleia atili o oloa eletise ma eletise otaota, maa otaota, masini eletise ua litaea ma le photovoltaic, ta'avale ua lafoa'i, ma masini fa'ato'aga ua lafoa'i, fa'alautele auala mo le fa'aaogaina atoatoa o otaota tetele e pei o le lefulefu lele, le malala, otaota fa'ato'aga, ma otaota manu, fa'avavevave le fa'aaogaina o tekinolosi fa'avevela fou ma maualalo le kaponi ma fa'ata'ita'iga fou. Fa'alauiloa malosi le fausiaina o fale gaosi oloa e leai se kaponi, lagolago pisinisi fa'apisinisi agava'a e fa'atino feso'ota'iga tu'usa'o o le eletise lanumeamata, fa'alauiloa fa'atasi le fausiaina ma le fa'aaogaina o micro-grids lanumeamata fa'apisinisi, nofoaga autu mo le puleaina o le malosiaga numera ma le kaponi, ma taumafai e fa'aleleia le sao lagolago o le toe fa'aaogaina o punaoa i le saogalemu o punaoa.
Taimi na lafoina ai: Iulai-15-2026






