Peita’i, o le fa’aaogaina o faiga fa’ato’aga fou, aemaise lava le pulega tu’ufa’atasi o manu fa’alafua, sa fai si gesegese. O lenei su’esu’ega e fa’aaogaina ai se meafaigaluega su’esu’e na atia’e fa’atasi e fai ma su’esu’ega e malamalama ai i le auala e maua ai e le au gaosi saito i saute sisifo o Ausetalia i Sisifo fa’amatalaga ma punaoa e pulea ai le tete’e atu i vaila’au fa’ama’i. Na matou iloa ai o lo’o fa’alagolago le au gaosi oloa i tagata tomai fa’ato’aga totogi, malo po’o ofisa su’esu’e, vaega o le au gaosi oloa i le lotoifale ma aso fa’ato’aga mo fa’amatalaga e uiga i le tete’e atu i vaila’au fa’ama’i. E sailia e le au gaosi oloa fa’amatalaga mai tagata tomai fa’atuatuaina e mafai ona fa’afaigofieina su’esu’ega faigata, fa’atauaina feso’ota’iga faigofie ma manino ma sili atu i punaoa e fa’atatau i tulaga i le lotoifale. E fa’atauaina fo’i e le au gaosi oloa fa’amatalaga e uiga i atina’e fou o vaila’au fa’ama’i ma le avanoa i auaunaga vave o su’esu’ega mo le tete’e atu i vaila’au fa’ama’i. O nei fa’ai’uga e fa’amamafaina ai le taua o le tu’uina atu i le au gaosi oloa o auaunaga fa’alautelega fa’ato’aga lelei e pulea ai le lamatiaga o le tete’e atu i vaila’au fa’ama’i.
E pulea e le au faifaatoʻaga karite faʻamaʻi o faʻatoʻaga e ala i le filifilia o le germplasm ua fetuʻunaʻi, pulega faʻatasi o faʻamaʻi, ma le faʻaaogaina malosi o vailaʻau faʻamaʻi, o ni auala e puipuia ai e ʻalofia ai faʻamaʻi pipisi1. E taofia e vailaʻau faʻamaʻi le faʻamaʻi, tuputupu aʻe, ma le toe gaosia o siama fungal i faʻatoʻaga. Peitaʻi, e mafai e siama fungal ona i ai ni fausaga lavelave o le faitau aofaʻi ma e faigofie ona suia. O le faʻalagolago tele i se vaega faʻatapulaʻaina o vailaʻau faʻamaʻi fungicide poʻo le faʻaaogaina le talafeagai o vailaʻau faʻamaʻi e mafai ona iʻu ai i suiga o siama fungal e teteʻe atu i nei vailaʻau. Faatasi ai ma le faʻaaogaina soo o vailaʻau faʻamaʻi lava e tasi, e faʻateleina ai le faʻaaogaina o siama pathogen e teteʻe atu ai, lea e mafai ona oʻo atu ai i le faʻaitiitia o le aoga o vailaʻau faʻamaʻi i le puleaina o faʻamaʻi o faʻatoʻaga2,3,4.
FulicideO le tete'e atu e faasino i le le mafai e vaila'au fa'amate siama sa aoga muamua ona pulea lelei fa'ama'i o fa'ato'aga, tusa lava pe fa'aaogaina sa'o. Mo se fa'ata'ita'iga, o le tele o su'esu'ega ua lipotia mai ai le pa'ū o le aoga o vaila'au fa'amate siama i le togafitia o le powdery mildew, e amata mai i le fa'aitiitia o le aoga i le fanua e o'o atu i le le aoga atoatoa i le fanua5,6. Afai e le siakiina, o le a fa'aauau pea ona fa'ateleina le tete'e atu i vaila'au fa'amate siama, ma fa'aitiitia ai le aoga o auala o lo'o iai nei e pulea ai fa'ama'i ma o'o atu ai i le gau tele o fua7.
I le lalolagi atoa, o le leiloa o fuala'au a'o le'i seleseleina ona o fa'ama'i o fa'ato'aga ua fuafua i le 10–23%, ma le leiloa o fuala'au pe a uma le seleselega e mai le 10% i le 20%8. O nei leiloa e tutusa ma le 2,000 kalori o mea'ai i le aso mo le tusa ma le 600 miliona i le 4.2 piliona tagata i le tausaga atoa8. A'o fa'amoemoeina le fa'ateleina o le mana'oga o mea'ai i le lalolagi atoa, o le a fa'aauau pea ona fa'ateteleina lu'itau o le saogalemu o mea'ai9. O nei lu'itau e fa'amoemoeina o le a fa'ateteleina i le lumana'i ona o lamatiaga e feso'ota'i ma le fa'atupula'ia o le faitau aofa'i o le lalolagi ma le suiga o le tau10,11,12. O le mafai ona totoina mea'ai i se auala gafataulimaina ma lelei e taua tele mo le ola o tagata, ma o le leiloa o vaila'au fa'ama'i e fai ma fua e pulea ai fa'ama'i e ono i ai ni a'afiaga sili atu ona ogaoga ma fa'aleagaina nai lo o mea e o'o i ai tagata gaosi oloa muamua.
Ina ia foia le tete'e atu i vaila'au fa'ama'i ma fa'aitiitia ai le leiloa o fua, e tatau ona atia'e ni mea fou ma ni auaunaga fa'alautele e fetaui ma le gafatia o le au gaosi oloa e fa'atino ai fuafuaga IPM. E ui o ta'iala a le IPM e fa'amalosia ai faiga fa'atonutonu fa'alafua mo se taimi umi e sili atu ona gafataulimaina12,13, o le fa'aaogaina o faiga fa'ato'aga fou e ogatasi ma faiga sili ona lelei a le IPM e masani lava ona telegese, e ui lava i o latou aogā e ono maua14,15. O su'esu'ega ua mavae ua fa'ailoa mai ai lu'itau i le fa'aaogaina o fuafuaga IPM gafataulimaina. O nei lu'itau e aofia ai le fa'aogaina le tutusa o fuafuaga IPM, fautuaga le manino, ma le gafatia tau tamaoaiga o fuafuaga IPM16. O le atina'eina o le tete'e atu i vaila'au fa'ama'i o se lu'itau fou mo le alamanuia. E ui o lo'o fa'atupula'ia fa'amaumauga i le mataupu, ae o lo'o fa'atapula'aina pea le iloa o lona a'afiaga tau tamaoaiga. E le gata i lea, e masani ona leai se lagolago a le au gaosi oloa ma latou te manatu o le puleaina o vaila'au fa'ama'i e faigofie ma sili atu ona taugofie, e tusa lava pe latou te iloa o isi fuafuaga IPM e aoga17. Ona o le taua o a'afiaga o fa'ama'i i le olaola o le gaosiga o mea'ai, e foliga mai o le a tumau pea vaila'au fa'ama'i o se filifiliga taua a le IPM i le lumana'i. O le fa'atinoina o fuafuaga IPM, e aofia ai le fa'alauiloaina o le tete'e atu i le fa'aleleia atili o le tupu'aga o le 'au talimalo, o le a le gata ina taula'i atu i le puleaina o fa'ama'i ae o le a taua tele fo'i i le fa'atumauina o le aoga o vaila'au fa'agaoioia e fa'aaogaina i vaila'au fa'ama'i.
E taua tele sao o faatoaga i le saogalemu o meaai, ma e tatau i tagata suesue ma faalapotopotoga a le malo ona mafai ona tuuina atu i faifaatoaga tekinolosi ma mea fou, e aofia ai auaunaga faalautele, e faaleleia atili ai ma faatumauina ai le fua o faatoaga. Peitai, o faafitauli tetele i le faaaogaina o tekinolosi ma mea fou e le au gaosi oloa e mafua mai i le auala "faalautelega o suesuega" mai luga i lalo, lea e taulai atu i le fesiitaiga o tekinolosi mai tagata tomai faapitoa i faifaatoaga e aunoa ma le gauai tele i sao o tagata gaosi oloa i le lotoifale18,19. O se suesuega a Anil ma isi.19 na maua ai o lenei auala na mafua ai ona fesuisuiai fua faatatau o le faaaogaina o tekinolosi fou i faatoaga. E le gata i lea, na faamamafaina e le suesuega e masani ona faaalia e le au gaosi oloa popolega pe a faaaogaina suesuega faatoaga mo faamoemoega faasaienisi. I se tulaga tutusa, o le le faamuamuaina o le faatuatuaina ma le talafeagai o faamatalaga i le au gaosi oloa e mafai ona taitai atu ai i se va o fesootaiga e aafia ai le faaaogaina o mea fou faatoaga ma isi auaunaga faalautele20,21. O nei sailiiliga e fautua mai ai atonu e le malamalama atoatoa le au suesue i manaoga ma popolega o le au gaosi oloa pe a tuuina atu faamatalaga.
O alualu i luma i le faʻalauteleina o faʻatoʻaga ua faʻamamafaina ai le taua o le aofia ai o tagata gaosi oloa i totonu o le atunuʻu i polokalame suʻesuʻe ma le faʻafaigofieina o le galulue faʻatasi i le va o faʻalapotopotoga suʻesuʻe ma pisinisi18,22,23. Peitaʻi, e manaʻomia nisi galuega e iloilo ai le aoga o faʻataʻitaʻiga o le faʻatinoina o le IPM ma le fua faatatau o le faʻaaogaina o tekinolosi faʻatonutonuina o manu faʻalafua i se taimi umi. I aso ua mavae, o auaunaga faʻalautele sa tele lava ina tuʻuina atu e le vaega a le malo24,25. Peitaʻi, o le aga masani i faʻatoʻaga faapisinisi tetele, faiga faʻavae faʻatoʻaga e faʻatatau i maketi, ma le matutua ma le faʻaitiitia o le faitau aofaʻi i nuʻu i tua ua faʻaitiitia ai le manaʻomia o le maualuga o le faʻatupeina a le malo24,25,26. O se taunuuga, o malo i le tele o atunuʻu faʻapisinisi, e aofia ai Ausetalia, ua faʻaitiitia tupe teufaafaigaluega tuusaʻo i le faʻalautelega, ma oʻo atu ai i le faʻalagolago tele i le vaega faʻalautele tumaoti e tuʻuina atu nei auaunaga27,28,29,30. Peitaʻi, o le faʻalagolago naʻo i le faʻalautelega tumaoti ua faitioina ona o le le lava o le avanoa i faʻatoʻaga laiti ma le le lava o le gauai atu i mataupu tau le siosiomaga ma le faʻasaoina. O se auala faʻatasi e aofia ai auaunaga faʻalautelega a le malo ma tumaoti ua fautuaina nei31,32. Peitaʻi, o suʻesuʻega i luga o manatu ma uiga o tagata gaosi oloa e uiga i punaoa sili ona lelei o le puleaina o le teteʻe atu i siama faʻamaʻi e le gata. E le gata i lea, o loʻo i ai ni avanoa i tusitusiga e uiga i ituaiga o polokalame faʻalautele e aoga e fesoasoani ai i le au gaosi oloa e faʻafetaiaʻia le teteʻe atu i vailaʻau faʻamaʻi pipili.
O faufautua patino (e pei o tagata tomai faapitoa i faatoaga) e tuuina atu i le au gaosi oloa le lagolago faapolofesa ma le tomai faapitoa33. I Ausetalia, e silia ma le afa o le au gaosi oloa e faaaogaina auaunaga a se tagata tomai faapitoa i faatoaga, ma e eseese le fua faatatau e tusa ai ma itulagi ma e faamoemoe o le a tuputupu ae lenei aga20. Fai mai le au gaosi oloa latou te fiafia e faigofie galuega, ma mafua ai ona latou faafaigaluegaina ni faufautua tumaoti e pulea ni faiga e sili atu ona faigata, e pei o auaunaga faatoaga sa'o e pei o le faafanua o fanua, faamatalaga faafanua mo le puleaina o le fafagaina o manu ma le lagolago i meafaigaluega20; O le mea lea e taua ai le matafaioi a tagata tomai faapitoa i faatoaga i le faalauteleina o faatoaga aua latou te fesoasoani i le au gaosi oloa e faaaoga tekinolosi fou a'o faamautinoa le faigofie o le faagaoioiga.
O le maualuga o le faʻaaogaina o tagata suʻesuʻe i faatoaga e aʻafia foʻi i le taliaina o fautuaga 'totogi-mo-le-auʻaunaga' mai paʻaga (e pei o isi gaosi oloa 34). Pe a faʻatusatusa i tagata suʻesuʻe ma sui faʻalautele a le malo, e masani ona faʻatuina e tagata suʻesuʻe tutoʻatasi ni mafutaga malolosi, e masani ona umi se taimi ma tagata gaosi oloa e ala i asiasiga masani i faʻatoʻaga 35. E le gata i lea, e taulaʻi tagata suʻesuʻe i faatoaga i le tuʻuina atu o le lagolago aoga nai lo le taumafai e faʻatauanau faifaatoʻaga e faʻaaogaina ni faiga fou pe usitaʻia tulafono faatonutonu, ma o a latou fautuaga e sili atu ona lelei mo le manuia o tagata gaosi oloa 33. O le mea lea, e masani ona vaʻaia tagata suʻesuʻe tutoʻatasi o ni punaʻoa e le faʻaituʻau o fautuaga 33, 36.
Peita’i, o se su’esu’ega i le 2008 na faia e Ingram 33 na fa’ailoa mai ai le malosi o le pulega i le va o tagata faifa’ato’aga ma faifa’ato’aga. Na fa’ailoa mai e le su’esu’ega e mafai e auala fa’amalosi ma pule fa’amalosi ona i ai se a’afiaga leaga i le fefa’asoaa’i o le malamalama. I se isi itu, e i ai tulaga e lafoa’i ai e tagata faifa’ato’aga faiga sili ona lelei ina ia ‘alofia ai le leiloa o tagata fa’atau. O le mea lea e taua ai le su’esu’eina o le matafaioi a tagata faifa’ato’aga i tulaga eseese, aemaise lava mai se va’aiga a le gaosi oloa. I le iloaina o le tete’e atu i vaila’au fa’ama’i e avea ma lu’itau i le gaosiga o karite, o le malamalama i sootaga e atiina ae e le au gaosi karite ma tagata faifa’ato’aga e taua tele i le fa’asalalauina lelei o mea fou.
O le galulue faʻatasi ma vaega gaosi oloa o se vaega taua foʻi o le faʻalauteleina o faʻatoʻaga. O nei vaega o ni faʻalapotopotoga tutoʻatasi ma pulea e le nuʻu e aofia ai faifaʻatoʻaga ma tagata o le nuʻu e taulaʻi i mataupu e fesoʻotaʻi ma pisinisi a faifaʻatoʻaga. E aofia ai le auai malosi i suʻesuʻega, atinaʻeina o fofo faʻapisinisi faʻatoʻaga e fetaui ma manaʻoga faʻalotoifale, ma le faʻasoa atu o taunuʻuga o suʻesuʻega ma atinaʻe ma isi gaosi oloa16,37. O le manuia o vaega gaosi oloa e mafai ona mafua mai i se suiga mai se auala mai luga i lalo (e pei o le faʻataʻitaʻiga a le saienitisi-faifaʻatoʻaga) i se auala faʻalauteleina o le nuʻu e faʻamuamua ai le sao o le gaosi oloa, faʻalauiloa le aʻoaʻoina e le tagata lava ia, ma faʻamalosia ai le auai malosi16,19,38,39,40.
Na faia e Anil ma isi 19 ni faatalanoaga faatulagaina ma sui o le vaega gaosi oloa e iloilo ai faamanuiaga na vaaia o le auai i se vaega. Na maua i le suesuega na manatu le au gaosi oloa o loo i ai se faatosinaga tele a vaega gaosi oloa i lo latou aoaoina o tekinolosi fou, lea na iu ai ina aafia ai lo latou faaaogaina o faiga faatoaga fou. Sa sili atu le aoga o vaega gaosi oloa i le faatinoina o faataitaiga i le tulaga faalotoifale nai lo nofoaga tetele o suesuega a le atunuu. E le gata i lea, sa manatu i ai o se faavae sili atu mo le faasoaina o faamatalaga. Ae maise lava, o aso o galuega i le fanua sa vaaia o se faavae taua mo le faasoaina o faamatalaga ma le foia faatasi o faafitauli, ma mafai ai ona foia faatasi faafitauli.
O le lavelave o le faʻaaogaina e faifaʻatoʻaga o tekinolosi ma faiga fou e sili atu nai lo le malamalama faigofie faʻapitoa41. Ae, o le faagasologa o le faʻaaogaina o mea fou ma faiga e aofia ai le iloiloina o tulaga taua, sini, ma fesoʻotaʻiga faʻaagafesootai e fegalegaleai ma faiga faʻaiʻuga a le au gaosi oloa41,42,43,44. E ui o loʻo avanoa le tele o taʻiala mo le au gaosi oloa, ae naʻo nisi o mea fou ma faiga e vave ona faʻaaogaina. A o faia ni taunuuga fou o suʻesuʻega, e tatau ona iloiloina lo latou aoga mo suiga i faiga faʻatoʻaga, ma i le tele o tulaga e iai se va i le va o le aoga o taunuuga ma suiga faʻamoemoeina i le faʻatinoga. O le mea sili, i le amataga o se galuega faʻatino suʻesuʻega, o le aoga o taunuuga o suʻesuʻega ma filifiliga o loʻo avanoa e faʻaleleia atili ai le aoga e mafaufauina e ala i le mamanuina faʻatasi ma le auai o le alamanuia.
Ina ia iloa le aogā o taunuuga e fesoʻotaʻi ma le teteʻe atu i vailaʻau faʻamaʻi mūmū, na faia ai e lenei suʻesuʻega ni faʻatalanoaga loloto i luga o le telefoni ma faifaʻatoʻaga i le itu i saute sisifo o Ausetalia i Sisifo. O le auala na faia na faʻamoemoe e faʻalauiloa ai faiga faʻapaʻaga i le va o tagata suʻesuʻe ma faifaʻatoʻaga, ma faʻamamafa ai tulaga taua o le faʻatuatuaga, fefaʻaaloaloaʻi ma le faia faʻatasi o faʻaiuga45. O le faʻamoemoega o lenei suʻesuʻega o le iloiloina lea o manatu o faifaʻatoʻaga i punaoa o loʻo iai nei e pulea ai le teteʻe atu i vailaʻau faʻamaʻi mūmū, faʻailoa punaoa o loʻo avanoa mo i latou, ma suʻesuʻe punaoa e fia maua e faifaʻatoʻaga ma mafuaʻaga o latou manaʻoga. Aemaise lava, o lenei suʻesuʻega o loʻo faʻatalanoaina fesili nei o suʻesuʻega:
RQ3 O a isi auaunaga fa'asalalauina o le tete'e atu i vaila'au fa'ama'i pipili e fa'amoemoe le au gaosi oloa e maua i le lumana'i ma o a mafua'aga latou te fiafia i ai?
O lenei suʻesuʻega na faʻaaogaina ai se auala e suʻesuʻe ai mataupu e suʻesuʻe ai manatu ma uiga o le au faifaʻatoʻaga e uiga i punaoa e fesoʻotaʻi ma le puleaina o le teteʻe atu i vailaʻau faʻamaʻi. O le meafaigaluega o le suʻesuʻega na atiaʻe faʻatasi ma sui o pisinisi ma tuʻufaʻatasia ai metotia o le aoina o faʻamaumauga lelei ma le aofaʻi. I le faʻaaogaina o lenei auala, na matou faʻamoemoe e maua se malamalamaga loloto i aafiaga tulaga ese a le au faifaʻatoʻaga i le puleaina o le teteʻe atu i vailaʻau faʻamaʻi, ma mafai ai ona matou maua se malamalamaaga i aafiaga ma manatu o le au faifaʻatoʻaga. Na faia le suʻesuʻega i le vaitau o le totoina o le 2019/2020 o se vaega o le Poloketi a le Barley Disease Cohort, o se polokalame suʻesuʻega faʻatasi ma faifaʻatoʻaga i le itu i saute sisifo o Ausetalia i Sisifo. O le polokalame e faʻamoemoe e iloilo le maualuga o le teteʻe atu i vailaʻau faʻamaʻi i le itulagi e ala i le suʻesuʻeina o faʻataʻitaʻiga o lau karite ua faʻamaʻi na maua mai faifaʻatoʻaga. O tagata auai o le Poloketi a le Barley Disease Cohort e sau mai vaega e tele timuga i le itulagi e totoina ai saito i Sisifo o Ausetalia. O avanoa e auai ai e faia ona faʻasalalauina lea (e ala i auala eseese o ala o faasalalauga e aofia ai ala o faasalalauga lautele) ma ua valaaulia faifaʻatoʻaga e filifilia i latou lava e auai. O sui uma e fiafia e taliaina i le poloketi.
Na maua e le suʻesuʻega le faʻamaoniga tau amio mai le Komiti o Amioga Tau Amio a Tagata o le Iunivesite o Curtin (HRE2020-0440) ma sa faia e tusa ai ma le 2007 National Statement on Ethical Conduct in Human Research 46. O faifaatoʻaga ma tagata atamamai i faatoaga na malilie muamua e faʻafesoʻotaʻi e uiga i le puleaina o le teteʻe atu i siama fungicide ua mafai nei ona faʻasoa faʻamatalaga e uiga i a latou faiga tau pulega. Na tuʻuina atu i tagata auai se faʻamatalaga faʻamatalaga ma se pepa maliega aʻo leʻi auai. Na maua le maliega faʻamalamalamaina mai tagata auai uma aʻo leʻi auai i le suʻesuʻega. O auala autu o le aoina o faʻamatalaga o faʻatalanoaga loloto i luga o le telefoni ma suʻesuʻega i luga ole laiga. Ina ia mautinoa le tutusa, o le seti lava o fesili na faʻatumuina e ala i se fesili na tuʻuina atu e le tagata lava ia na faitauina saʻo i tagata auai na faʻatumuina le suʻesuʻega i luga ole telefoni. E leai ni faʻamatalaga faaopoopo na tuʻuina atu e faʻamautinoa ai le tonu o auala uma e lua o le suʻesuʻega.
Na maua le fa'atagaga tau amio mai le Komiti o Amioga Tau Amio a Tagata o le Iunivesite o Curtin (HRE2020-0440) ma sa fa'atinoina e tusa ai ma le 2007 National Statement on Ethical Conduct in Human Research 46. Sa maua le maliega fa'amalamalamaina mai i latou uma na auai a'o le'i auai i le su'esu'ega.
E 137 le aofaʻi o faifaʻatoʻaga na auai i le suʻesuʻega, ma e 82% na faʻamaeʻaina se faʻatalanoaga i luga o le telefoni ma e 18% na faʻamaeʻaina lava le fesili. O tausaga o tagata auai e mai le 22 i le 69 tausaga, ma le averesi o le 44 tausaga. O lo latou poto masani i le vaega o faʻatoʻaga e mai le 2 i le 54 tausaga, ma le averesi o le 25 tausaga. I le averesi, na lūlūina e faifaʻatoʻaga le 1,122 eka o karite i le 10 fanua. O le toʻatele o faifaʻatoʻaga na totoina ituaiga karite e lua (48%), ma le tufatufaina o ituaiga e eseese mai le tasi ituaiga (33%) i le lima ituaiga (0.7%). O le tufatufaina o tagata auai i le suʻesuʻega o loʻo faʻaalia i le Ata 1, lea na fatuina e faʻaaoga ai le QGIS lomiga 3.28.3-Firenze47.
Fa'afanua o tagata auai i le su'esu'ega e tusa ai ma le numera meli ma sone timuga: maualalo, feololo, maualuga. O le tele o le fa'ailoga e fa'aalia ai le aofa'i o tagata auai i le Western Australian Grain Belt. Na fatuina le fa'afanua e fa'aaoga ai le polokalama QGIS lomiga 3.28.3-Firenze.
O faʻamaumauga agavaa na maua mai na faʻailogaina lima e faʻaaoga ai le auʻiliʻiliga o anotusi faʻaosofiaga, ma o tali na muamua faʻailogaina matala48. Iloilo le anotusi e ala i le toe faitau ma matauina soʻo se autu fou e faʻamatalaina ai vaega o anotusi49,50,51. I le maeʻa ai o le faʻagasologa o le faʻamatalaina, o autu na faʻailoaina na faʻavasegaina atili i ulutala maualuga51,52. E pei ona faʻaalia i le Ata 2, o le faʻamoemoega o lenei auʻiliʻiliga faʻapitoa o le mauaina lea o ni malamalamaga taua i mea autu e aʻafia ai le fiafia o le au faifaʻatoʻaga mo punaoa faʻapitoa e teteʻe atu ai i vailaʻau, ma faʻamanino ai faiga faia o faʻaiuga e fesoʻotaʻi ma le puleaina o faʻamaʻi. O autu na faʻailoaina o le a iloiloina ma talanoaina auiliili i le vaega o loʻo mulimuli mai.
I le tali atu i le Fesili 1, o tali i faʻamaumauga agavaa (n=128) na faʻaalia ai o tagata suʻesuʻe faatoaga o le punaoa sili ona faʻaaogaina, ma e silia ma le 84% o faifaatoʻaga na taʻua tagata suʻesuʻe faatoaga o latou punaoa autu o faʻamatalaga e teteʻe atu ai i vailaʻau faʻamaʻi (n=108). O le mea e malie ai, e le gata o tagata suʻesuʻe faatoaga o le punaoa sili ona taʻua, ae na o le pau foi lea o le punaoa o faʻamatalaga e teteʻe atu ai i vailaʻau faʻamaʻi mo se vaega tele o faifaatoʻaga, ma e silia ma le 24% (n=31) o faifaatoʻaga na faʻalagolago naʻo i latou poʻo le taʻua o tagata suʻesuʻe faatoaga o le punaoa faapitoa. O le toatele o faifaatoʻaga (e pei o le 72% o tali poʻo le n=93) na faʻaalia ai e masani ona latou faʻalagolago i tagata suʻesuʻe faatoaga mo fautuaga, faitauina o suʻesuʻega, poʻo le feutagai ma le aufaasālalau. O ala o faasalalauga i luga ole laiga ma lolomi taʻuleleia na masani ona taʻua o punaoa e sili ona fiafia i ai o faʻamatalaga e teteʻe atu ai i vailaʻau faʻamaʻi. E le gata i lea, na faʻalagolago tagata gaosi oloa i lipoti a le alamanuia, nusipepa i le lotoifale, mekasini, ala o faasalalauga i nuu i tua, poʻo punaoa suʻesuʻega e leʻi faʻaalia ai lo latou avanoa. E masani ona taʻua e tagata gaosi oloa le tele o punaoa faʻasalalauga eletise ma lolomi, e faʻaalia ai a latou taumafaiga faʻatino e maua ma iloilo suʻesuʻega eseese.
O le isi punaoa taua o faʻamatalaga o talanoaga ma fautuaga mai isi gaosi oloa, aemaise lava e ala i fesootaʻiga ma uo ma tuaoi. Mo se faʻataʻitaʻiga, P023: “Fesuiaʻiga o faʻatoʻaga (o uo i matu e vave iloa faʻamaʻi)” ma le P006: “Uo, tuaoi ma faifaatoʻaga.” E le gata i lea, sa faʻalagolago le au gaosi oloa i vaega faʻatoʻaga i le lotoifale (n = 16), e pei o vaega faifaatoʻaga poʻo gaosi oloa i le lotoifale, vaega faʻasusu, ma vaega faʻatoʻaga. Sa masani ona taʻua o tagata o le lotoifale sa aofia ai i nei talanoaga. Mo se faʻataʻitaʻiga, P020: “Vaega faʻaleleia faʻatoʻaga i le lotoifale ma failauga asiasi” ma le P031: “E iai la matou vaega faʻasusu i le lotoifale e tuʻuina mai ia te aʻu faʻamatalaga aoga.”
Sa ta’ua aso o galuega i le fanua o se isi punaoa o fa’amatalaga (n = 12), e masani ona tu’ufa’atasia ma fautuaga mai tagata su’esu’e i fa’ato’aga, ala o faasalalauga lolomi ma talanoaga ma pa’aga (i le lotoifale). I le isi itu, o punaoa i luga o le initaneti e pei o Google ma Twitter (n = 9), sui fa’atau ma fa’asalalauga (n = 3) e seasea ta’ua. O nei taunuuga e fa’amamafa mai ai le mana’omia o punaoa eseese ma faigofie ona maua mo le puleaina lelei o le tete’e atu i vaila’au fa’ama’i, ma amana’ia ai mana’oga o le au faifa’ato’aga ma le fa’aaogaina o punaoa eseese o fa’amatalaga ma le lagolago.
I le tali atu i le Fesili 2, na fesiligia ai faifaatoʻaga pe aisea latou te fiafia ai i punaoa o faamatalaga e fesoʻotaʻi ma le puleaina o le teteʻe atu i vailaau faʻamaʻi. O le auiliiliga autu na faʻaalia ai autu autu e fa o loʻo faʻaalia ai le mafuaaga e faalagolago ai faifaatoʻaga i punaoa faapitoa o faamatalaga.
A maua lipoti a le alamanuia ma le malo, e mafaufau le au gaosi oloa i punaoa o faamatalaga latou te manatu e faatuatuaina, faatuatuaina, ma lata mai. Mo se faataitaiga, P115: “Faamatalaga e sili atu ona lata mai, faatuatuaina, talitonuina, ma lelei” ma le P057: “Auā o mea o loo i ai ua siakiina ma faamaonia e le mea moni. O mea fou ma e maua i le fanua.” E manatu le au gaosi oloa o faamatalaga mai tagata tomai faapitoa e faatuatuaina ma e sili atu le lelei. Aemaise lava le au faifaatoaga, e vaaia o ni tagata tomai faapitoa e mafai e le au gaosi oloa ona faatuatuaina e tuuina atu fautuaga faatuatuaina ma lelei. Na fai mai se tasi o le au gaosi oloa: P131: “[O la’u tagata faifaatoaga] e iloa mataupu uma, o se tagata tomai faapitoa i le matata, e tuuina atu se auaunaga totogi, ma faamoemoe e mafai ona ia tuuina atu le fautuaga sao” ma le isi P107: “E avanoa i taimi uma, o le tagata faifaatoaga o le pule auā e iai lona malamalama ma tomai suesue.”
E masani ona faʻamatalaina tagata suʻesuʻe i mea tau faatoaga o ni tagata e faʻatuatuaina ma e faigofie ona faʻatuatuaina e le au gaosi oloa. E le gata i lea, o tagata suʻesuʻe i mea tau faatoaga e vaʻaia o le soʻotaga i le va o tagata gaosi oloa ma suʻesuʻega faʻaonaponei. E vaʻaia i latou o ni tagata taua i le faʻafesoʻotaʻiina o le va i le va o suʻesuʻega faʻapitoa e foliga mai e le o aofia ai mataupu faʻalotoifale ma mataupu 'i luga o le eleele' poʻo 'i luga o le faʻatoʻaga'. Latou te faia suʻesuʻega e ono leai se taimi poʻo ni punaoa a le au gaosi oloa e faia ai ma faʻamatalaina lenei suʻesuʻega e ala i talanoaga anoa. Mo se faʻataʻitaʻiga, na saunoa P010:, 'O tagata suʻesuʻe i mea tau faatoaga e iai le faʻaiʻuga mulimuli. O i latou o le soʻotaga i suʻesuʻega lata mai ma e atamamai faifaatoʻaga aua latou te iloa mataupu ma o loʻo i luga o la latou totogi.' Ma na faʻaopoopo mai P043:, 'Faʻatuatua i tagata suʻesuʻe i mea tau faatoaga ma faʻamatalaga latou te tuʻuina mai. Ou te fiafia o loʻo faia le poloketi o le puleaina o le teteʻe atu i siama - o le poto o le malosiaga ma o le a le tatau ona ou faʻaaluina uma aʻu tupe i vailaʻau fou.'
E mafai ona salalau atu siama o siama fungal mai faatoaga tuaoi po o eria i le tele o auala, e pei o le matagi, timuga ma iniseti. O le mea lea, e taua tele le malamalama i le lotoifale aua e masani lava o le laina muamua lea o le puipuiga faasaga i faafitauli e ono fesootai ma le puleaina o le tete'e atu i siama fungal. I se tasi o mataupu, na saunoa ai le sui auai P012, "O taunuuga mai [le tagata poto faapitoa i faatoaga] e patino i le lotoifale, e sili ona faigofie mo a'u ona faafesootai i latou ma maua faamatalaga mai ia i latou." Na tuuina mai e le isi gaosi oloa se faataitaiga o le faalagolago i mafuaaga a tagata poto faapitoa i faatoaga i le lotoifale, ma faamamafa atu ai e sili atu i gaosi oloa tagata tomai faapitoa o loo avanoa i le lotoifale ma ua i ai se faamaumauga faamaonia o le ausiaina o taunuuga manaomia. Mo se faataitaiga, P022: "E pepelo tagata i luga o ala o faasalalauga faaagafesootai - pamu au pa'u (soona faatuatuaina o tagata o loo e feagai ma ia).
E tāua i le au faifa'ato'aga fautuaga fa'apitoa a le au faifa'ato'aga auā e malosi lo latou i ai i le lotoifale ma e masani i tulaga o le lotoifale. Fai mai i latou, o le au faifa'ato'aga e masani ona muamua iloa ma malamalama i fa'afitauli e ono tula'i mai i le fa'ato'aga a'o le'i tutupu. O lenei mea e mafai ai ona latou tu'uina atu fautuaga fa'apitoa e fetaui ma mana'oga o le fa'ato'aga. E le gata i lea, e masani ona asiasi atu le au faifa'ato'aga i le fa'ato'aga, ma fa'aleleia atili ai lo latou gafatia e tu'uina atu fautuaga ma lagolago fa'apitoa. Mo se fa'ata'ita'iga, P044: "Fa'atuatua i le tagata faifa'ato'aga auā o lo'o i ai o ia i le eria atoa ma o le a ia iloa se fa'afitauli a'o le'i ou iloa. Ona mafai lea e le tagata faifa'ato'aga ona tu'uina atu fautuaga fa'apitoa. E iloa lelei e le tagata faifa'ato'aga le eria auā o lo'o i ai o ia i le eria. E masani ona ou faifa'ato'aga. E tele a matou tagata fa'atau i eria tutusa."
O nei taunuuga ua faaalia ai le sauni o le alamanuia mo suega faapisinisi e tete'e atu i vailaau fa'ama'i pipisi po'o auaunaga fa'ama'i, ma le mana'omia o ia auaunaga e ausia tulaga faatonuina o le faigofie, malamalama i ai, ma le vave ona faia. E mafai ona avea lenei mea ma taiala taua ona o taunuuga o su'esu'ega ma suega e tete'e atu i vailaau fa'ama'i pipisi ua avea ma se mea tau pisinisi taugofie.
O lenei suʻesuʻega na faʻamoemoe e suʻesuʻe ai manatu ma uiga o faifaʻatoʻaga e uiga i auaunaga faʻalautele e fesoʻotaʻi ma le puleaina o le teteʻe atu i vailaʻau faʻamaʻi. Na matou faʻaaogaina se auala suʻesuʻega tulaga lelei ina ia maua ai se malamalamaga auiliili i aafiaga ma manatu o faifaʻatoʻaga. A o faʻaauau pea ona faʻateleina tulaga lamatia e fesoʻotaʻi ma le teteʻe atu i vailaʻau faʻamaʻi ma le leiloa o fua, e taua tele le malamalama i le auala e maua ai e faifaʻatoʻaga faʻamatalaga ma faʻailoa auala sili ona lelei e faʻasalalau atu ai, aemaise lava i taimi e tele ai faʻamaʻi.
Sa matou fesiligia le au gaosi oloa po o a auaunaga fa'alautelega ma punaoa na latou fa'aaogaina e maua ai fa'amatalaga e feso'ota'i ma le puleaina o le tete'e atu i siama, fa'atasi ai ma le taula'i fa'apitoa i auala fa'alautelega e sili ona fiafia i ai i fa'ato'aga. O taunu'uga e fa'aalia ai o le to'atele o le au gaosi oloa e sailia fautuaga mai tagata tomai fa'ato'aga totogi, e masani ona tu'ufa'atasia ma fa'amatalaga mai le malo po'o fa'alapotopotoga su'esu'e. O nei taunu'uga e ogatasi ma su'esu'ega na muamua atu o lo'o fa'amamafaina ai se mana'oga lautele mo le fa'alautelega tumaoti, fa'atasi ai ma le au gaosi oloa e fa'atauaina le tomai o faufautua fa'ato'aga totogi53,54. Na maua fo'i i la matou su'esu'ega o le to'atele o le au gaosi oloa e auai malosi i fonotaga i luga ole laiga e pei o vaega o le au gaosi oloa i le lotoifale ma aso fa'atulagaina o fanua. O nei feso'ota'iga e aofia ai fo'i fa'alapotopotoga su'esu'e a le malo ma tumaoti. O nei taunu'uga e ogatasi ma su'esu'ega o lo'o iai nei o lo'o fa'aalia ai le taua o auala fa'avae i totonu o nu'u19,37,38. O nei auala e fa'afaigofie ai le galulue fa'atasi i le va o fa'alapotopotoga a le malo ma fa'alapotopotoga tumaoti ma fa'afaigofie ai ona maua e le au gaosi oloa fa'amatalaga talafeagai.
Na matou suʻesuʻeina foʻi pe aiseā e sili ai i le au gaosi oloa nisi o mea e faʻaaogaina, ma saili e faʻailoa mai mea e sili atu ona tosina atu ai i latou i nisi o mea e faʻaaogaina. Na faʻaalia e le au gaosi oloa le manaʻomia o le avanoa i tagata tomai faʻatuatuaina e talafeagai ma suʻesuʻega (Autu 2.1), lea e fesoʻotaʻi vavalalata ma le faʻaaogaina o tagata tomai faʻatoʻaga. Ae maise lava, na matauina e le au gaosi oloa o le faafaigaluegaina o se tagata tomai faʻatoʻaga e maua ai e i latou le avanoa i suʻesuʻega faigata ma alualu i luma e aunoa ma le tele o le taimi e faʻaalu ai, lea e fesoasoani e foia ai tapulaʻa e pei o tapulaʻa o le taimi poʻo le leai o se aʻoaʻoga ma le masani i metotia faʻapitoa. O nei faʻaiʻuga e ogatasi ma suʻesuʻega na faia muamua o loʻo faʻaalia ai e masani ona faʻalagolago le au gaosi oloa i tagata tomai faʻatoʻaga e faʻafaigofie ai faiga faigata20.
Taimi na lafoina ai: 13-Nov-2024



